created 26-05-2011

update: 22-11-2011


Foto's van deze dag bekijken? Klik op de onderstaande link en u kunt genieten van een diashow van ruim 100 foto's van deze dag. Op deze pagina alleen kleine fotootjes, in het album ziet u de grote foto's.

Alle foto's zijn gemaakt door Frans van der Grijn. Op alle foto's rust copyright.



Topic of this event:

Expression and double expression in suction reed organs.

In 2010 Klaas Hoek started a series of articles in Vox Humana.
These articles are in Dutch. A translation is under condsideration.


A suction reed organ of bigger size, fitted with expression and double exepression, given a qualified, skilled and articistic player, can reach the level of a Mustel level


Part I: Volume 83
July 2010
"Does it sound?"

Part II: Volume 84
October 2010
"The German harmonium repraisal"

Part III: Volume 85
January 2011
"Tone building and expressivity"

Part IV: Volume 86
April 2011
"Articulation and expressivity"




Information on the village of Boer and its historic 'church organ', a harmonium built by Rodolphe & Debain. Click the link below to see details of the church and the harmonium.

Look Here



















(Nederlandse tekst na de Engelse tekst)

"Dag van het Noorden"

Suction harmoniums with Expression, Double Expression and Forte Expressif


Opening slide


Zaterdag 14 mei 2011 een bijzondere ontmoeting in Boer, voor een festijn met 9 harmoniums, 3 kerkjes, 3 dorpjes en veel bezoekers Saturday May 14 2011 we joined a meeting in the village Boer, to enjoy a festive gathering featuring 9 harmoniums/reed organs, 3 picturesque churces and quite a number of visitors.


Op deze pagina voorlopig een summier verslag in beelden. Eérst komt er een uitvoerig verslag in Vox Humana. Een concept van dat verslag ligt al bij de eindredacteur Wim Rhebergen.

Pulpit of Boer Church
Klaas Hoek
  On this page a summary of this event in pictures. A review of this day has been written to be published in Vox Humana. When agreed upon the contents of the review an English translation will be on this page.  
Mannborg reed organ
Right side keycheek
Internal mechnism with subbass


Builder's label
Subbass and double expression mechnism
Builder's label / Serial number


Forte expressif
Forte Expressif
Forte Expressif bellows
Forte Expressif bellows


Mannborg   Mannborg


‘Dag van het Noorden’ - A reed organ meeting

By: Frans van der Grijn

It is not often that HVN presents an free reed event, apart from the traditional Annual Meeting in autumn. The expectations are high, will it be successful? Like the most of the visitors we had time to think about it during the hours of travelling to the North of the Netherlands. Even from Limburg they arrived, 400 kilometres, a distance like going on a holyday. Three little churches, 9 harmoniums, more than 24 visitors. Half the population of the Boer village not counted. (Boer has app. 55 inhabitants only and just 19 houses!)

Attending guests of honor

The most important guests are, of course, the most honourable messieurs Mannborg, Lindholm, Schiedmayer, Hörügel, Hinkel, Mustel, and  a somewhat ill Herr Kotykiewicz who is suffering from respiratory problems. They don’t join us in lunch, despite the excellent catering. Nevertheless, the famous messieurs all sound their voices all day long, to please the satisfying number of people in the  audience. It does not take long to find that these gentlemen are all intimate friends of the musical artist of the event, Mr. Klaas Hoek, organist and collector or reed organs. It’s not a surprise the guests of honour invite the organist to play some music by the composers who are also amongst the guests of honour.  Hence, we are treated with music by Bach, Reger, Satie, Schubert and others. These composers have not spoken a word during this event. However, they managed to inform the organist by means of the rather modern Scotch Sticky Notes ©™. They inform him about relevant historic information and they urge him to share these stories with the audience. However, these noble composers also managed to insert some rather vicious gossip like remarks about composers not present at the event. (Satie mentioning that Wagner's music is like an Icelandic cloud of smoke.) Despite the fact we are in an church!

Absent guests in Boer Church

Two of the most important visitors are not in a position to visit the event. They are the reverend messieurs Rodolphe and Debain. Even though this is their home for over a hundred years now.  Harldly any of the visitors let their tears flow, when noticing the empty organ balcony. The harmonium is elsewhere. Luckily we know these gentlemen are in a comforting place, where cracking glue joints can come to rest. And they informed us they love the peace and atmosphere at mister Huivenaar's workplace. And they await what will become of the big harmonium that shoud return to the balcony.With a dignified emphasize mr. Rodolphe asked me to tell you to be so kind to send some extra money to the HVN in order to support the restoration. Mr. Rodolphe seemed rather shocked by the remarks of the local organist at Boer, that the harmonium possibly could be too loud for this little church and he denied this, by asking: “Is the organist aware of the use of the stop Expression?” and when informed that this event is all about Expression, he replies: “Exactly my point, my dear.”

Fitting in the modern sense of life in which the term "left-wing church” is mentioned almost every day, all instruments are in a line up at the left side of the aisle, just because the audience has to be seated at the right side.

No one knows what “M” stands for

The first to present his instrument is mr. Hörügel, showing his suction reed organ, a normal one. However, 12 full ranks on 2 manuals is not just ‘normal’.  And it has a curious and fake stop named “Motor”. There is no motor. Ordinarily treading as usual. Hard labour on an instrument this size.  And he reveals his goal was to create a reed organ sounding symphonic. German Symphonic, that is. But then comes the tricky question. "What is it that 'M' in the name of the factory?" he refuses - as he always does – to deliver an explanation for the capital M. The instrument: 1915. Big, really big, however tender in sound, fitted with sufficient lungs, to be able to after sounding Schubert’s Doppelgänger, to present a protest song by Eric Satie. A series of letters written to reject what Satie calls the “Wagner-scent”.

Polish-Viennese nobility

Mr. Kotykiewicz the groomed, scion of the Polish gentry, presents his harmonium built in blond oak, 9 ranks of reeds, two keyboards and Prolongement Automat, acting on the full compass of the keyboard. Built 1900. However, Mr. Teófil admit that the top keyboard rows in the back of the wind reed pan is not available, unfortunately, due to a respiratory ailment.(German Air). Despite the illness, the instrument sounds. Noted remarks: Much darker, more low, introverted, more drama, raw, bold." In short, a robust sound. And we only heard the front rows of reeds.

Mannborg: American and German Reeds

Theodor Mannborg presents two almost identical instruments. The first built in 1911 containing American reeds. The second one, in the church of Slappeterp, is built 1917, fitted with German reeds.  [ That is after the acquisition of the reed making machine probably purchased from Mason & Hamlin although we do not know for sure. Chicago, which is pretty much the only thing certain is with this purchase.] And then we experience - as explained in detail by Klaas Hoek - the later German manufactured tongues are less flexible than the earlier American tongues. So there is still - in addition to adding the Baryton 32 (FAGOTT on the stop face) an audible difference between the apparent identical instruments. The one with the American tongues is just somewhat more flexible, smoother, slightly crisp in sound.


Before writing this paragraph I had to sign an agreement to avoid elaborate writing on Mr. Schiedmayer and his family."Your website, Mr. Van der Grijn, is already teeming with information about this family", I was explicitly told. A promise is a promise. So short but powerful: 1 keyboard, two chests and reed pans;  Serial number 53748, built 1923, keyboard compass  C - c4, split: e1 - f1, Number of sets of reeds: treble 9, bass 6 1/5 sets.  Particulars: Oboe, Musette and Basson are pressure reeds. Aeolsharfe pressure reeds in suction frames. All the pressure reeds are in the top chest. Mission accomplished, I assume.

In the church of Ried

Ried's local church has a real pipe organ. A little deceptive, it seems to have a Rückwerk, but that is a faux facade. All details at Our consolation is obviously a true Mustel in the sanctuary. This one is from 1903, is a complete Harmonium d'art and the year has seen the Anches euphonique, which - as assumed known - presents a more fundamental and mellow sound than older models from well before 1900.
At modest distance of Grand Master Mustel is Mr. Hörügel, proud blushing next to his suction harmonium of 1908. He informs us that he succeeded to mount a Tremolo on three separate stops. A miscreant- for privacy reasons we only call him "previous owner" - has torn out the double-Expression  in the past. To me this barbarian should immediately be expelled as a member of HVN.

Slappeterp’s Church

Slappeterp’s church is now a multifunctional building. First space for worship in a circle of villages with a total of eight churches. Secondly, the “atelier d'artiste” or the breeding ground of music played and recorded by Klaas Hoek. Again also a pipe organ with 6 stops. The famous organ database [] is again the best source research.

O, lof aan Olof / Oh, praise to Olof

Mr. Olaf Lindholm migrates from Sweden to Germany, with his companions Theodor Mannborg and Magnus Hofberg, a fact wellknown to you for long time. As soon as they have build confidence, they decide to leave the Mannborg company and each start their own company. And as you know, Lindholm still exists as a company. Shortly after World War II, Lindholm succeeds in buying both Mannborg and Hofberg, returning to one company holding all three of them. Lindholm shows his 5-1/5 ranks suction harmonium. Serial number 14223, Built ca. 1922, Split: b0-c1, Keyboard compass: Fcontra - f3, Stoplist:   treble 5, bass 5 1/5 ranks

Ernst Hinkel

The honourable mr. Hinkel adds a peculiar instrument to the event. A ‘tricky’instrument.  A ‘confuser’. Looking at the stop names, almost all are sure: this is a suction instrument.  Oh, my, an Expression stop! However, walking around and have a look inside at the back will wake you up. This is a standard pressure harmonium! Six stops in treble. And all of them, yes all of them, are of 8 feet pitch. In the bass only one 4-feet stop. All others 8 feet too. And a beauty is proves to be. A very nice instrument for playing choral like music. Ernst proudly points to his name in golden letters.With honor.

Finally we can see the second Mannborg, the one (1917) with the Baryton stop that is labelled Fagott 32’. And again: suction, expression, double expression, Prolongement, forte expressif.

The pleasure the visitors of this event undergo, on this "Day of the North', explicitly requires the writing of a proposal. I imagine that within the HVN some people will have connections with transport companies. (I know exactly what transportation company in the Dordrecht  area I refer to.) A beautiful old boy’s network price for a 5 ton truck, the boss himself is once again behind the wheel. Preferably in a classic Daf A50 with a double clutch gear. That will hold 8 to 10 harmoniums easily. HVN then will sponsors the cost of transport  and we repeat the event in a region not in the north. And of course we also sponsor the organist (hours and travel allowance). And the first request came in from France!!


An extensive picture album of this event can be seen on the internet. Its in the leftside menu at the top of the page.

Hinkel: Vox Humana in pressure harmonium

Vox Humana in pressure Harmonium

Zeitschrift für Instrumentenbau, Band 23, page 810, july 1903

Dag van het Noorden

Frans van der Grijn& Tom Kroos

Het gebeurt niet vaak dat de HVN naast de traditionele Jaardag in het najaar een evenement organiseert. De verwachtingen hooggespannen, zal het storm lopen? Net als vele andere bezoekers denken we daar gedurende de lange reis naar het Hoge Noorden over na. En ze zijn er. Van heinde en verre. Zelfs vanuit Limburg. Drie kerkjes, 9 harmoniums. Ruim 24 bezoekers. Het halve dorp Boer daar niet bij gerekend! (Boer heeft officieel 49 inwoners in 19 woningen.)

Aanwezige eregasten

De belangrijkste aanwezigen zijn uiteraard de achtenswaardige heren Mannborg, Lindholm, Schiedmayer, Hörügel, Hinkel, Mustel, en een enigszins zieke heer Kotykiewicz die te kampen heeft met ademhalingsproblemen. Ze eten niet mee, ondanks de perfecte catering. Maar de beroemde heren laten allemaal hun stemmen de hele dag horen tot waar genoegen van de bezoekers. Al snel is duidelijk dat de muzikale heren zonder uitzondering tot de intieme vriendenkring van de organist van de dag – Klaas Hoek – behoren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de heren de organist verlokken de klanken van composities van Bach, Reger, Satie, Schubert en anderen te laten horen. De componisten onder de voornoemde heren kiezen er voor zelf niet te spreken. Maar zij spelen organist Klaas Hoek spiekbriefjes toe, met de nodige informatie. En hij word aangespoord het een en ander toe te lichten. De deftige componisten zijn niet te beroerd her en der wat vileine opmerkingen over collega componisten op te dissen….  En dat nog wel in een kerk….

Afwezig in de kerk van Boer

Twee waarlijk belangrijke heren zijn helaas verhinderd dit evenement op hun thuisbasis mee te maken, te weten de heren Rodolphe en Debain.  Niet alle bezoekers laten hun tranen vloeien, bij het zien van het afgrijselijk lege orgelbalkon waar al ruim 100 jaar het product van hun handen de lofzang draagt.  Het harmonium is elders.  Gelukkig weten we dat de beide heren tijdelijk in retraite zijn in een behaaglijke omgeving waar hun krakende lijmverbindingen tot rust kunnen komen. Zij fluisteren ons toe dat hun verblijf bij gastheer Huivenaar hun goed bevalt  en dat ze nu rustig wachten op wat te komen staat. Wel vraagt de heer Rodolphe nogal nadrukkelijk of u toch alstublieft eens wat extra wil doneren aan de HVN voor een sponsoractie. En die venijnige opmerking van de organist van Boer, dat hun instrument na restauratie waarschijnlijk te hard klinkt, wuift hij boos weg met de vraag “of het register Expression bekend is bij de organist?” En op de repliek dat deze dag juist gáát over Expression, mompelt Rodolphe: “Nou dan.” 
Geheel passend in het moderne levensgevoel waarin het begrip ‘de linkse kerk’ dagelijks klinkt, staan in het kerkje van Boer broederlijk naast elkaar de instrumenten opgesteld, allen ter linkerzijde van het middenpad.  Gewoon, omdat de gasten ook nog moeten kunnen zitten. Ter rechterzijde.

Niemand weet wat “M” betekent…

Op de eerste plaats presenteert de heer Hörügel zijn ongewoon ‘gewone zuigwindharmonium’. Want noem 12 spel maar eens gewoon.  En voorzien van een verraderlijke registertrekker met de titel “MOTOR”. Niets is minder waar. Gewoon trappen. Hard werken.  Uit de mond van de bouwer vernemen we dat hij er bij het ontwerpen naar gestreefd heeft om een symfonische klank te creëren.  Maar dan komt die heikele vraag. “Wat betekent toch die ‘M’ in de naam van de fabriek?” daar weigert hij – als hij altijd al doet - geen verklaring voor te geven.  Over zijn instrument: 1915. Groot, maar zacht, met voldoende longen om na het ten gehore brengen van Doppelgänger van Schubert, ook nog van Satie een onvervalste protestsong te laten klinken. Een serie brieven gericht tégen wat Satie noemt de ‘Wagner-walm’.  Klaas speelt uit: Douze petits Chorals’ voor de "l’église  Metropolitaine d’Art de Jésus Conducteur" , het kerkgenootschap dat slechts één lid kent, de componist zelf.

Pools-Weense adel

De gesoigneerde heer Kotykiewicz, telg uit de Poolse landadel,  presenteert zijn in blond eikenhout uitgevoerd 9 spels drukwind met twee klavieren en Prolongement Automat.  Werkend over het hele klavier. Bouwjaar 1900. Heer Teófil moet echter bekennen dat het bovenklavier voor de tongenrijen achter in de windlade helaas niet disponibel zijn, wegens een kwaaltje aan de ademhaling. (Duitse lucht). Desondanks klinkt zijn instrument.  De krabbels van de rocker sommen op: “Veel donker, meer laag, introvert, meer drama, rauw, hoekig.” Kortom, een robuuste klank. En dan hebben we alleen nog maar de voorste tongenrijen gehoord.

Mannborg met Amerikaanse of Duitse tongen

Theodor Mannborg levert twee vrijwel identieke instrumenten aan deze feestelijke harmonium dag. De eerste gebouwd in 1911 met Amerikaanse tongen.  Het tweede instrument (in de kerk van Slappeterp) is van 1917 en heeft Duitse tongen. Dat is dus ná het verwerven van de tongenmachine die waarschijnlijk gekocht is van Mason & Hamlin, hoewel we dat niet zeker weten. Chicago, dat is zo’n beetje het enige wat zeker is bij deze aankoop. En dan zien we – wat uitvoerig uitgelegd wordt door Klaas Hoek – dat de latere tongen van Duits fabricaat minder flexibel zijn dan de Amerikaanse tongen. Waardoor er toch nog – naast het toevoegen van de Baryton 32’ (Fagott op het naamschild) een hoorbaar verschil is tussen de ogenschijnlijke identieke instrumenten. Die met de Amerikaanse tongen is net wat buigzamer, vloeiender, iets meer sprankelend in klank.


Alvorens deze paragraaf te schrijven heb ik zwart op wit moeten verklaren niet te veel uit te wijden over de heer Schiedmayer en zijn familie. “Uw website, heer van der Grijn, wemelt al van informatie over deze familie” werd mij nadrukkelijk gemeld. Beloofd is beloofd. Dus kort maar krachtig:  1 klavier met twee windladen. Serienummer 53748, Bouwjaar 1923, Klavieromvang C - c4, Deling: e1 - f1, Omvang dispositie: diskant 9, bas 6 1/5 spel.  Bijzonderheden: Oboe, Musette en Basson uitgevoerd in drukwindtongen.  Aeolsharfe uitgevoerd in drukwindtongen in een zuigwindframe.  Opdracht geslaagd. Neem ik aan.

In de kerk van Ried

Ried heeft in de kerk wel een echt orgel.  Een beetje bedrieglijk, het lijkt een rugwerk te hebben, maar dat is schone schijn, alle gegevens op . Onze troost is natuurlijk een ware Mustel opgesteld in het koor. Deze is van 1903, is een compleet Harmonium d’art en heeft gezien het jaartal de “anches euphonique” die – als bekend verondersteld – wat ronder van klank zijn dan oudere modellen van ruim voor 1900.
Op bescheiden afstand van grootmeester Mustel staat de heer Hörügel trots te blozen bij zijn zuigwind van 1908 waarvan hij weet te melden dat het hem gelukt is om op drie stemmen een Trémolo te monteren. Een onverlaat heeft in het verleden – uit privacy redenen noemen we hem slechts ‘vorige eigenaar’ -de double Expression er uit gesloopt. Deze barbaar mag van mij subiet geroyeerd worden als lid van de HVN.

In de kerk van Slappeterp

De kerk van Slappeterp is, net als die in Boer, multifunctioneel. Enerzijds ruimte voor de eredienst in een cirkel van dorpen met totaal 8 kerkjes. Anderzijds het ‘atelier d’artiste’ ofwel de kraamkamer van muziek gespeeld en opgenomen door Klaas Hoek.  Ook hier overigens een pijporgel met 6 stemmen. De bekende orgeldatabase [ ] is wederom de enig juiste Bron om dat allemaal na te vorsen.

O, lof aan Olof

De heer Olaf Lindholm emigreert vanuit Zweden naar Duitsland samen met zijn kompanen Theodor Mannborg en Magnus Hofberg, u weet dat al lang. Zodra ze zelfvertrouwen hebben opgebouwd verlaten ze de firma Mannborg en beginnen Lindholm en Hofberg voor zichzelf. En zoals u ook weet bestaat de firma Lindholm nog steeds, en heeft Mannborg en Hofberg later opgekocht om er weer één firma van te maken.
Hij, Lindholm, toont zijn 5-1/5 spels  instrument. Serienummer 14223, Bouwjaar ca. 1922, Deling: b0-c1, Klavieromvang: Fcontra - f3, Omvang dispositie: diskant 5, bass 5 1/5 spel

Ernst Hinkel

Broeder Hinkel doet deze dag ook een leuke duit in het zakje. Een verraderlijk instrumentje.  Een instinkertje. Wie naar de registers kijkt, weet het bijna zeker: een zuigwind. O, wacht, toch een Expression. En wie dan de achterzijde bekijkt ziet het. Dit is een gewoon drukwind instrument.  Zes stemmen in de discant. En allemaal, ja écht allemaal, 8 voet. In de bas maar één viervoeter, de rest ook alles 8-voet.  En móói! Trots wijst Ernst op de mooie gouden letters met zijn naam. Met ere.
Tot slot treffen we hier de tweede Mannborg, die met de Baryton die Fagott heet. En ook hier zuigwind, expression, double expression, Prolongement, Forte Expressif.

Het genot dat de bezoekers van dit evenement, deze ‘Dag van het Noorden’ ondergaan, noopt tot het nadrukkelijk neerschrijven van een voorstel.  Ik stel me voor dat binnen de HVN mensen zijn die connecties hebben met transportbedrijven. (Ik weet precies welk transportbedrijf uit de omgeving Dordrecht ik bedoel).  Een mooie matsprijs voor een 5 tonner bakwagen, de baas gaat zelf maar weer eens achter het stuur. Bij voorkeur in een classic Daf A50 met dubbelklutser. Daar pas je zonder problemen 8 tot 10 harmoniums in.  De HVN sponsort vervolgens de kosten van transport (de eerder genoemde matsprijs) en we herhalen het festijn in een regio die óók ver weg is, maar niet in het noorden. En uiteraard de sponsoren we ook de  organist (reis- en urenvergoeding).
En voor u, de lezer die andere bezigheden heeft  op de 14e mei, ook voor u: Een uitgebreide serie foto’s is te vinden op de website van de schrijver. Gaat u daarvoor naar en u treft op de openingspagina links boven een link naar de betreffende pagina. Mag ook bekeken worden door HVN leden die er wel bij zijn geweest.

Dit verslag steunt voor een belangrijk deel op de aantekeningen van een aanwezige, langharige, hardrock gitarist (7 gitaren, muziekstudio) met weinig kennis van het harmonium. Maar hij is wel verantwoordelijk voorde opname van het Jubileumfeest van Schiedmayer in 2009, waarvan de resultaten op de volledige cd te beluisteren zijn op mijn website.